جمعیت ایران در نیم قرن گذشته فراز و نشیب پر دامنهای را پشت سر گذاشته است و از متوسط 25 میلیون نفر در دهه 40 شمسی تا رقم متوسط 80 میلیون نفر در دهه 90 افزایش یافته است. (نمودار شماره 2)
آهنگ رشد تغییرات جمعیت ایران در این دوره یکسان نبوده است. این آهنگ رشد از روند صعودی در دهههای 40، 50 و 60 به نزول رشد جمعیت در سه دهه بعد تغییر کرده است. بر اساس نتایج سر شماری نفوس و مسکن در سال 1365 ایران شاهد بیشترین متوسط نرخ باروری کل( 2/ 6 فرزند) و رشد جمعیت(سالانه 9/3 درصد) بوده که منجر به افزایش جمعیت از 34 میلیون در سال 1355به نزدیک 50 میلیون در سال 1365 شد. بعد از این اتفاق، روند نرخ رشد جمعیت در ایران بطور شگفتآوری معکوس شده است به گونهای که نتایج سرشماری سال 1375 حاکی از تقلیل نرخ باروری کل (به 5/2 فرزند) و در نتیجه کاهش شدید نرخ رشد سالانه جمعیت(به سطح 5/1درصد) بود. نکته شایان توجه در این کاهش آهنگ رشد جمعیت در این است که بر خلاف برخی کشورها نظیر چین، سیاستهای الزامآوری توسط دولت به منظور کنترل فرزندآوری در ایران اجرا نشده است و این موضوع نشاندهنده کارآمدی سیاستهای آموزشی و بهداشتی دولت در دو دهه 70 و 80 به منظور کنترل نرخ رشد جمعیت است.
بر اساس نتایج سر شماری سال 1395، جمعیت ایران نزدیک به 80 میلیون و نرخ رشد آن به 2/1 درصد در سال رسیده است که برابر با میانگین نرخ رشد جهانی جمعیت است. بر اساس آخرین برآوردها نرخ باروری کل در ایران(1/2 فرزند)با نرخ نرمال جایگزینی جمعیت برابر است که نشان از وضعیت متعادل آهنگ رشد جمعیت در ایران دارد و این عدد بالاتر از میانگین نرخ باروری کل در کشورهای توسعه یافته است که به دلیل پایین بودن نرخ رشد جمعیت، عموما سیاستهای تشویقی در خصوص فرزندآوری در این کشورها اجرا میشود. در صورت تداوم روند فعلی، جمعیت ایران تا سال ۱۴۲۰ به ۱۰۰ میلیون افزایش خواهد یافت. (نمودار شماره 3)
تغییرات ساختاری جمعیتی در ایران به درستی آینه تمامنمایی از گذار جامعه ایران از ساختارهای سنتی به مدرنیته است. نسبت جمعیت شهری به روستایی در ایران از رقم 6/0 در دهه 1340 به رقم 9/2 در دهه 1390 افزایش یافته است و در حال حاضر نزدیک به سه چهارم جمعیت در ایران شهرنشین هستند. آمار مربوط به کاهش ازدواج و افزایش طلاق ثبتی نیز موید گذار از جامعه سنتی در ایران است که با مشاهدات در سایر جوامع که روند مذکور را پشت سر گذاشتهاند هماهنگ است. (نمودار شماره 4)
تغییرات ذکر شده در ساختار جمعیتی در ایران از منظر توسعه شرایط منحصر به فردی را در مجموعه اقتصاد ایران ایجاد کرده است که در ادبیات جمعیتشناسی به "پنجره طلایی جمعیت" معروف است. در حال حاضر نسبت جمعیت زیر15 سال و سالمندان بالای65 سال به جمعیت افراد حاضر در سنین فعالیت (15 تا 65 سال) که از آن بهعنوان نسبت وابستگی سنی یاد میشود در کمترین مقدار خود (حدود 30 درصد) قرار دارد و این بدان معناست که میزان جمعیت فعال اقتصادی در بالاترین حد ممکن قرار دارد. (نمودار شماره 5)
معمولا در روند تغییرات دموگرافیک جمعیت و در جوامعی که این گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن را تجربه میکنند"پنجره جمعیتی"اتفاق میافتد و برای یک بازه زمانی 40 تا 60 ساله استمرار مییابد. این پدیده از منظر توسعه اقتصادی فرصتی طلایی و بستری مناسب به منظور جهش اقتصادی و پیشرفت با استفاده از نیروی کار مولد و بالفعل فراهم میشود که عموما اقتصادها سعی میکنند تا در راهبردهای توسعه خود از این فرصت به نحو احسن استفاده نمایند. شرایط طلایی پنجره جمعیت با توجه به ساختار جمعیت و هرم جمعیت در ایران احتمالا تا میانه دهه ۱۴۲۰ استمرار خواهد یافت. (نمودار شماره 6)
در شرایط پنجره جمعیتی با کمترین میزان سرمایهگذاری برای تامین نیازهای گروه سنی جوان بالاترین بازدهی ممکن عاید اقتصاد خواهد شد. معمولا در شرایط طلایی پنجره جمعیتی اقتصاد ها در سایه بهرهگیری از آموزش و استفاده صحیح از فنآوری در کنار این نیروی کار بالفعل میتوانند به صورت مستمر بالاترین نرخ رشد را تجربه کنند که نمونه عینی این اتفاق شرایط حاکم بر اقتصاد چین در چهل سال گذشته و یا شرایط اخیر رشد اقتصادی در هند است. شواهد آماری نشان میدهد که متاسفانه در حال حاضر بعلت مشکلات ساختاری و مدیریتی که اقتصاد ایران از آن رنج می برد (و در گفتارهای گذشته نیز با ذکر جزییات در خصوص آن توضیحاتی ارایه گردیده است)، راهبرد و سیاست مشخصی به منظور استفاده صحیح از این فرصت طلایی اتخاذ نشده است و شبیه فرصتهای بیشمار دیگری که در طول تاریخ به تهدید تبدیل شدهاند، این فرصت نیز با توجه به رکود تورمی شدید حاکم بر اقتصاد ایران، در کنار خیل عظیم نیروی کار عموما تحصیل کرده، به تهدیدی جدی برای مدیران و سیاستگذاران اقتصادی در ایران بدل شده است.
 |
